Creative Commons License
Cette notice est mise à disposition en vertu d'un contrat Creative Commons.
logo arlima

Jacques le Grand

Biographie

Né vers 1360 — Mort entre 1415 et 1418

Dédie ses oeuvres à Michel de Creney (mort 1409), champenois, navarriste, précepteur du jeune futur Charles VI, sous-aumônier, aumônier puis confesseur de Charles VI (cf. Gorochov, p. 622-623)

Bibliographie

Généralités
  • Bell, Dora M., L'idéal éthique de la royauté en France au Moyen Âge d'après quelques moralistes de ce temps, Genève, Droz; Paris, Minard, 1962, 198 p. (p. 83-87)
    CR: Peter Riesenberg, dans Speculum, 38, 1963, p. 331-332. [Jstor] – Alice Guillemain, dans Le Moyen Âge, 71, 1965, p. 343-346. [Gall]
  • Beltran, Evencio, « Jacques Legrand prédicateur », Analecta Augustiniana, 30, 1967, p. 148-209.
  • Beltran, Evencio, « Jacques Legrand O.E.S.A. Sa vie et son oeuvre », Augustiniana, 24, 1974, p. 132-160 et 387-414.
  • Bossuat, Robert, Manuel bibliographique de la littérature française du Moyen Âge, Melun, Librairie d'Argences (Bibliothèque elzévirienne. Nouvelle série. Études et documents), 1951, xxxiv + 638 p. (p. 474, nos 4988-4990)
    Dict.: DEAF Boss
  • Bossuat, Robert, Manuel bibliographique de la littérature française du Moyen Âge. Second supplément (1955-1960), Paris, Librairie d'Argences (Bibliothèque elzévirienne. Nouvelle série: Études et documents), 1961, 132 p. (p. 100-101, nos 7960-7961)
    CR: Martin Wittek, dans Scriptorium, 16:2, 1962, p. 405, no 735.
  • Coville, Alfred, De Jacobi Magni vita et operibus, thèse, Paris, 1889.
  • Gorochov, Nathalie, Le collège de Navarre de sa fondation 1305 au début du XVe siècle 1418, Paris, Champion (Études d'histoire médiévale, 1), 1997, 755 p. (p. 623)
  • Joukovsly-Micha, Françoise, « La notion de "vaine gloire" de Simund de Freine à Martin le Franc », Romania, 89, 1968, p. 1-30 et 210-239.
  • Jung, Marc-René, « Poetria. Zur Dichtungstheorie des ausgehenden Mittelalters in Frankreich », Vox romanica, 30, 1971, p. 44-64.
  • Lefèvre, Sylvie, « Jacques Legrand », Dictionnaire des lettres françaises: le Moyen Âge, éd. Geneviève Hasenohr et Michel Zink, Paris, Fayard, 1992, p. 733-734.
    Réimpr.: 1994.
  • Lucas, Robert H., « Two Notes on J. Legrand », Augustiniana, 12, 1962, p. 196-217.
  • Roth, F., « Jacques Legrand (Jacobus Magni) † 1425 », Augustiniana, 7, 1957, p. 313-326.
  • Vielliard, Françoise, et Jacques Monfrin, Manuel bibliographique de la littérature française du Moyen Âge de Robert Bossuat. Troisième supplément (1960-1980), Paris, Centre national de la recherche scientifique, 1986-1991, 2 t., xii + 1136 p. (t. 2, p. 793, no 7333; p. 831, no 7626; p. 857, nos 7795-7801)
    Dict.: DEAF Boss2
    CR: T. 1: Geneviève Hasenohr, dans Bibliothèque de l'École des chartes, 146:1, 1988, p. 194-195. * [Pers]
  • Ypma, Eelcko, « Jacobus Magnus », in id., « Les auteurs augustins français », Augustiniana, 20, 1970, p. 348-355.
  1. Aristotelis, Senece, Boecii dicta communiora

    Date: 
    Dédicataire:Laurent l'Anglais, un condisciple: « Predilecto socio ac constudenti fratri Laurencio Anglici... »
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:Vt Aristotelis, Senece, Boecii dicta communiora promptius occurrant modo redacta suscipe. Abstinecia. Ieiunium. Temperancia magis eligenda...
    Explicit:... Vultur... Vultures et tigrides venerunt propter odores ad loca Grecorum a quingentis miliaribus, 2o de Animo, 9tator. Explicit.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 481, f. 1-40
    2. Würzburg, Universitätsbibliothek, M.ch.q.3, f. 116-145
    Éditions modernes
    Études
  2. Abbreviatio dictionarii moralis biblici Petri Berchorii

    Date: 
    Dédicataire:Bernard Punialis, prieur général des Augustins de l'Obédience d'Avignon (1389–1402)
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu:Abrégé du Reductorium morale de Pierre Bersuire
    Incipit:Mea enim dudum racio suadebit opus dictionarii sua prolixitate fore tediosum...
    Explicit:... Custodire... nuncium et iudicium custodite.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 15131, f. 1-182
    2. Toulouse, Bibliothèque municipale 745
    3. deux exemplaires figuraient dans la bibliothèque d'Alphonse V de Naples (cf. Beltran, p. 406, qui renvoit à Beer, Handschr... Spaniens, p. 33)
    Éditions modernes
    Études
  3. Chronica

    Date: 
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu:Chronique universelle abrégée (inspirée du Speculum historiale de Vincent de Beauvais?)
    Incipit:Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua...
    Explicit:... a tempore pape Gregorii [VII] multis, ut fertur, debitis obligatam per industriam suam exhoneravit. Et sic finitur chonica.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 40-46v
    Éditions modernes
    Études
  4. Tractatus de arte memorandi

    Date: 
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:Presens liber in quinte partes dividitur. Prima pars erit de qualitate quarte vel quartarum impectorandarum. Secunda erit de modo legendi, studendi atque impectorandi. Tercia erit de horis et tempore. Quarta erit de situ et loco. Quinta erit de metris et quibusdam aliis necessariis ad atem presentem...
    Explicit:... Alio huic tractatulo apponere non curavi. Explicit etc.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 76v-79v
    Éditions modernes
    Études
  5. Principium super Bibliam

    Date:1401
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    Éditions modernes
    • Beltran, Evencio, « Jacques Legrand prédicateur », Analecta Augustiniana, 30, 1967, p. 148-209, ici p. 185-196.
    Études
  6. Aliqua originalia ad laudem Sacre Scripture

    Date: 
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:Beatus Gregorius in prologo primi libri Moralium...
    Explicit:... stulticiam vero et impetu expellit, etc.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 68v-76
    Éditions modernes
    Études
  7. Postilla tam litteralis quam mystica super librum Genesis

    Date: 
    Dédicataire:Michel de Creney, évêque d'Auxerre (1390–1409): « Illustrissimi principis regis Francorum devotissimo confessori domino Michaeli »
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:   (Prologue)
    Sacrii eloquii dogmata nuper cum concerem [...] ut meam suppleat fragilitatem exiguamque valetudinem...
       (Texte)
    In principio creavi, etc. Pretermissis prologorum exposicionibus...
    Explicit:... et hec de exposicione tam litteralis quam mystica libri Genesis, Dei munere completa, cui laus et gloria. Amen.
    Traductions:Traduction française faite par Jacques Le Grand lui-même (voir ci-dessous)
    Manuscrits
    1. Bordeaux, Bibliothèque municipale, 18, f. 1-143
    2. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 18085, f. 1-217
    3. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 26903, f. 1-114
    4. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 530
    5. Paris, Bibliothèque Mazarine, 49-50
    6. Roma, Biblioteca Angelica, 370, f. 1-191
    7. Sevilla, Biblioteca Colombina, 5.2.38 (Z.133.8)
    Éditions modernes
    • Aucune
    Études
    • Beltran, Evencio, « Notes sur un ouvrage inconnu de Jacques Legrand: Traduction et exposition française de la Genèse », Revue des études augustiniennes, 27, 1981, p. 141-154.
  8. Traduction et exposition française de la Genèse

    Date: 
    Forme:Prose
    Langue:Français
    Contenu:Traduction par Jacques Le Grand de la Genèse et de son Postilla tam litteralis quam mystica super librum Genesis (voir ci-dessus). Bien que le texte ait presque entièrement disparu, le début est transcrit en marge du ms. Bibliothèque mazarine 49, f. 1-2, et la traduction est attestée par le prologue du traducteur anonyme de la Bible contenue dans ce manuscrit, f.1: « A l'aide de Dieu tout puissant j'ay entencion moienant sa grace pour mon exercite et pour sattisfaire au desir d'aucuns de mes prives amis de extraire le françois du latin du livre de Genesis selon l'exposicion de maistre Nicole de Lire, selon aussy l'exposicion que fist ung venerable docteur maistre Jacques le Grant qui translata ce livre de Genezis de latin en francois avec son exposicion, de qui la maniere de proceder j'ay entencion de tenir et de l'ensievir selon la faculté, la capacité et possiblité de mon entendement que mains que neant est, en comparoison de sy grans, sy venerables docteurs... ».
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    Éditions modernes
    Études
    • Beltran, Evencio, « Notes sur un ouvrage inconnu de Jacques Legrand: Traduction et exposition française de la Genèse », Revue des études augustiniennes, 27, 1981, p. 141-154.
    • Samuel Berger, La Bible française au Moyen Âge. Étude sur les plus anciennes versions de la Bible écrites en prose de langue d'oïl, Paris, Imprimerie Nationale, 1884, p. 307.
  9. Expositio in Psalmos

    Date:1402
    Dédicataire:Michel de Creney, évêque d'Auxerre (1390-1409): « Illustrissimi principis regis Francorum [...] domino Michaeli, divina providenti gracia episcopo Autissiodorensi »
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:   (Prologue)
    Si congruit sacre Scripture libros evolvere...
       (Texte)
    Beatus vir. iste est primus psalterii psalmus...
    Explicit:... Quanta enim sustinuit Ioseph a fratribus suis, quibus non pepercit. Quanti gentilium etc.
    Manuscrits
    1. Berlin, Staatsbibliothek und Preussischer Kulturbesitz, Lat. Fol. 770, f. 154r-157r
    2. Marburg, Universitätsbibliothek, 48, f. 142r-144v
    3. Pamplona, Biblioteca de la Catedral, 33, f. 100r-135r
    4. Regensburg, Bibliothek des Stiftskapitels Unserer Lieben Frau zur Alten Kapelle, 1991, f. 212r-297r
      En dépôt à la Bischöfliche Zentralbibliothek de Regensburg.
    Éditions modernes
    Études
  10. Compendium utriusque philosophiae

    Date:1402
    Dédicataire:Michel de Creney, évêque d'Auxerre (1390-1409): « Illustrissimi principis regis Francorum [...] domino Michaeli, divina providenti gracia episcopo Autissiodorensi »
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:   (Prologue)
    Quia textus Aristotelis nimia prolixitate verborumque difficultate...
       (Texte)
    Incipit primum cap. primi libri. De subiecto metaphisice. Quia sciencia quelibet...
    Explicit:... quam favorabiliter opinionem falsam, licet voluntariam tueri.
    Manuscrits
    1. Gênes, Bibliothèque de Berio, C.F. 53, f. 1-235
    2. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 6752
    Éditions modernes
    Études
  11. Collatio super Sentencias

    Date:1404
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu:Commentaire sur les Sentences de Pierre Lombard
    Incipit:Reverendi Magistri dominique pretantissimi [...] signum duxi meo cognomine thema consonum, videlicet: Fons parvus crevit in fluvium magnum [...] Utrum fons empyreus urgitibus scaturiens entitatis cuiuslibet sit regula sufficiens...
    Explicit:... Et hec sunt modica et exigua de questione collativa cum magistris meis quibus quantum possum humiliter me recommendo.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 28r-36r
    Éditions modernes
    Études
  12. Lectura super quattuor libros Sentenciarum

    Date:Vers 1404
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu:Commentaire sur les Sentences de Pierre Lombard
    Incipit:   (Prologue)
    Teste Augustino in exordio libri secundi de Trinitate, Deus Sacram Scripturam insipirat...
       (Texte)
    Cupientes aliquid. Liber presens in duas partes dividitur principales...
    Explicit:... Et de hoc alibi dixi. Et ista sufficiant de opere presenti. Explicit lectura super librum Sententiarum edita a magistro Jacobo Magni ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustini, quam glossam lecturam fecit scribi frater Alfonsus.
    Manuscrits
    1. Tarragona, Biblioteca provincial, 103
    Éditions modernes
    Études
  13. Introductorium sermocinandi

    Date:Probablement après 1404
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:   (Prologue)
    Exigit temporis huius curiositas...
       (Texte)
    Primum cap. De modis rithmatizandi. Inter colores rethoricos...
    Explicit:... Item ubi confusio, quia interpretatus confusionis. Explicit. Amen.
    Manuscrits
    1. Bordeaux, Bibliothèque municipale, 306, f. 1r-91r
    Édition moderne
    • Beltran, Evencio, « Jacques Legrand prédicateur », Analecta Augustiniana, 30, 1967, p. 148-209, ici p. 162-166.
    Études
  14. Epilogium

    Date: 
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    1. Bordeaux, Bibliothèque municipale, 331, f. 108r-148r
    2. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 1r-28r
    3. Toulouse, Bibliothèque municipale, 872, f. 230r-247r
    Édition moderne
    • Beltran, Evencio, « Jacques Legrand prédicateur », Analecta Augustiniana, 30, 1967, p. 148-209, ici p. 166-184.
    Études
  15. Sermon français prononcé devant la reine de France (attribution probable)

    Date:Jour de Noël 1396
    Forme:Prose
    Langue:Français
    Contenu: 
    Incipit:Cy commence le sermon qui fu fait devant la Royne de France le jour de Noel l'an mi CCC. IIIIXX et XVI. In propria venit et sui non receperunt. Ces paroles sont escriptes en l'Evvangile de mons. saint Jehan...
    Explicit:... lequel estat nous vueille ottroyer le souverain Roy que pour nous aujourdui est nez. Amen.
    Manuscrits
    1. Tours, Bibliothèque municipale, 402, f. 1r-5r
    Éditions modernes
    • Beltran, Evencio, « Un sermon inédit attribuable à Jacques Legrand », Romania, 93, 1972, p. 460-478.
    Études
  16. Metrum de vita sancti Augustini et ordine suo

    Date: 
    Forme: 
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit:Si cui cure sit facere depingi vitam beati Augustini hiis versibus picturas poterit ordinare. Augustinus a parentibus educatur. Hic Augustinus infans natu Tagatinus/ Patricio patre, Monica venerabile matre...
    Explicit:... Eximit et solidat, stabilit, confirmat, adoptat. Explicit metrum de vita sancti Augustini et ordine suo.
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 79v-80v
    2. Toulouse, Bibliothèque municipale, 169, f. 17
    Éditions modernes
    • Douais, C., ??, Travaux pratiques d'une conférence de paléographie à l'Institut catholique de Toulouse, 1892, p. 60-64.
    Études
  17. Metrum de vita sancti Pauli hermite

    Date: 
    Forme: 
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    1. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 542, f. 80v-81v
    Éditions modernes
    Études
  18. Sophilogium

    Date: 
    Dédicataire:Michel de Creney, évêque d'Auxerre (1390-1409)
    Forme:Prose
    Langue:Latin
    Contenu: 
    Incipit: 
    Explicit: 
    Traductions:Traduction allemande (avant 1437)
    Manuscrits
    1. Aarau, Aargavische Kantonsbibliothek, Wettingen 27, f. 1-1, XV
    2. Basel, Öffentliche Bibliothek der Universität, F. II. 11, f. 3-168, XV
    3. Basel, Öffentliche Bibliothek der Universität, F. II. 12, f. 1-121, XV
    4. Basel, Öffentliche Bibliothek der Universität, F. II. 13, f. 2-230, XV
    5. Berlin, Staatsbibliothek und Preussischer Kulturbesitz, Lat. Fol. 220, f. 272-278, XV
    6. Berlin, Staatsbibliothek und Preussischer Kulturbesitz, Lat. Fol. 770, f. 1-98, XV
    7. Berlin, Staatsbibliothek und Preussischer Kulturbesitz, Lat. Fol. 844, XV
    8. Bordeaux, Bibliothèque municipale, 294, f. 83-142v, XV
    9. Brno, Stàtnì Vêdeckà Knihovna, 23 (A. Lol. Iv.Y. C.12), f. 1-74, XVI
    10. Cleveland, Public Library, 7, XV
    11. Colmar, Bibliothèque municipale, 88 (222), f. 1-129, XV
    12. Darmstadt, Hessische Landes- und Hochschulbibliothek, 718, f. 1-160, XV
    13. Darmstadt, Hessische Landes- und Hochschulbibliothek, 2690, f. 2-177, XV
    14. Dillingen (Donau), Studienbibliothek, 76, f. 1-137, XV
    15. Dole, Bibliothèque municipale, 154, f. 1-245, XV
    16. Douai, Bibliothèque municipale, 693, f. 1-124, XV
    17. Eichstatt, Universitätsbibliothek, 706, f. 1-128, XV
    18. Erfurt, Domarchiv, Th. 18
    19. Frankfurt am Main, Universitätsbibliothek, Carm. 6, f. 1-118, XV
    20. Freiburg im Breisgau, Universitätsbibliothek, 161 (F. 1-145), XV
    21. Freiburg im Breisgau, Universitätsbibliothek, 162 (Ff. 2-106), XV
    22. Freiburg im Breisgau, Universitätsbibliothek, 230 (F. 1-129), XV
    23. Gdansk, Biblioteka Gdànska Polskiej Akademii Nauk. Mar. F. 141 (F. 1-163), XV
    24. Genève, Bibliothèque publique et universitaire, Lat. 90, XV
    25. Gniezno, Biblioteka Seminarium Duchownego
    26. Göttingen, Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek, Th. 113 (Ff. 433-630), XV
    27. Gottweig, Stifstbibliothek 371 (420), (Ff.1-152), XV
    28. Jena, Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek, El. f. 76 (Ff. 152-282), XV
    29. Karlsruhe, Badische Landesbibliothek, 707, f. 1-125, XV
    30. Klagenfurt, Universitätsbibliothek, Pap. 171, f. 1-131, XV
    31. Klosterneuburg, Stiftsbibliothek, 308, f. 49-168 et 317-324, XV
    32. Klosterneuburg, Stiftsbibliothek, 383, f. 1-132, XV
    33. København, Kongelige biblioteket, Gl. Kgl. Saml. 214, f. 1-212, XV
    34. Köln, Historisches Archiv der Stadt, G.B., f. 70, f. 1-106), XV
    35. Konstanz, Bibliothek in Heinrich-Suso-Gymnasium, 29, f. 3-150, XV
    36. Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 701, f. 1-106, XV
    37. Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 1613, f. 635-638, XV
    38. Kremsmünster, Stiftsbibliothek, Cc. 13, f. 1-276, XV
    39. Kremsmünster, Stiftsbibliothek, Cc. 224, f. 2-165, XV
    40. Laon, Bibliothèque municipale, 429 (Anc. R. 7. 40), f. 3-132, XV
    41. Leipzig, Stadtbibliothek, 210, f. 2-138, XV
    42. Leipzig, Universitätsbibliothek, 607, f. 1-140, XV
    43. Leipzig, Universitätsbibliothek, 673, f. 9-147, XV
    44. Le Mans, Médiathèque Louis Aragon, 439, f. 2-142, XV
    45. Lisboa, Arquivo nacional da Torre do Tombo, 521, f. 1-122, XV
    46. London, British Library, Arundel, 229, f. 1-224, XV
    47. Lübeck, Bibliothek der Hansesstadt, Theol. 50, f. 323-429, XV
    48. Lübeck, Bibliothek der Hansesstadt, Theol. 112, f. 246-323, XV
    49. Lübeck, Bibliothek der Hansesstadt, Theol. 131, f. 13-201, XV
    50. Lyon, Bibliothèque municipale, 288 (222), f. 1-244, XV
    51. Magdeburg, Bibliothek Der Domgymnasions, 197.
    52. Mainz, Stadtbibliothek, Hs I, 89, XV
    53. Marburg, Universitätsbibliothek, D. 11, f. 141-143
    54. Marburg, Universitätsbibliothek, 75
    55. Melk, Stiftsbibliothek, 738, f. 61-63
      Seulement la table des matières
    56. Metz, Bibliothèque municipale, 154, f. 1-172, XV
    57. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 466, f. 275-279, XV
    58. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 7557, f. 1-165, XV
    59. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 8176, f. 1-126, XV
    60. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 17641, f. 133-278, XV
    61. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 21070, f. 36-139, XV
    62. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 21075, f. 40-188, XV
    63. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 26644, f. 1-122, XV
    64. München, Bayerische Staatsbibliothek, Codices latini monacenses, 28824
    65. Murhard, Stadt Kassel und Landes Bibliothek, Iurid. 53.
    66. Oxford, Bodleian Library, Hamilton, 10 (S.C. 24240), f. 1-112, XV
    67. Oxford, New College Library, 156, f. 1-108, XV
    68. Pamplona, Biblioteca de la iglesia catedral, 33, XV
    69. Paris, Bibliothèque Mazarine, 940 1042, f. 161-317, XV
    70. Paris, Bibliothèque Mazarine, 951 1071, f. 1-212, XV
    71. Paris, Bibliothèque Mazarine, 952 (441), f. 1-156, XV
    72. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 722, f. 1-134, XV
    73. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 3235, f. 1-90, XV
    74. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 3226, f. 1-141, XV
    75. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 3489, f. 1-1222, XV.
    76. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 7555, f. 5v-6.
    77. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 14901, f. 1-236, XV
    78. Pavia, Biblioteca universitaria, 527, f. 261, XV
    79. Praha, Knihovna Metropolitni Kapituli, 893 (F. Xlv. 1), f. 1-6, XV
    80. Praha, Knihovna Metropolitni Kapituli, 1297 (L 53), f. 1-230, XV
    81. Regensburg, Bibliothek des Unserer Lieben Frau zur Alten Kapelle, 1911, f. 1-212, XV
    82. Rouen, Bibliothèque municipale, 937 (I.20), f. 1-98, XV
    83. Salzburg, Erzabtei Sankt Peter, A. Iii. 1, XV
    84. Salzburg, Erzabtei Sankt Peter, B. X. 32, XV
    85. Sankt Peter im Schwarzwald, Priesterseminar der ErzdiöZese Freiburg, XV
    86. Seitensteten, Stiftsbibliothek, 39, XV
    87. Semur, Bibliothèque municipale, 19, f. 1-245, XV.
    88. Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, Theol. f. 143, f. 1-140, XV
    89. Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, Theol. f. 145, f. 1-148, XV
    90. Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, H. B. X (Philosophi) 18, f. 1-172, XV
    91. Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, H. B. I. (Ascetici) 170, f. 1-143, XV
    92. Torino, Biblioteca Nazionale Universitaria, E. IV. 28
    93. Tours, Bibliothèque municipale, 753, f. 1-177 (Brûlé En 1940)
    94. Tours, Bibliothèque municipale, 754, f. 1-263 (Brûlé En 1940)
    95. Tours, Bibliothèque municipale, 755B, f. 28-41 (Brûlé En 1940)
    96. Trier, Stadtbibliothek, 1975, f. 1-121, XV
    97. Troyes, Bibliothèque municipale, 1447, f. 2-3, XV
    98. Valencia, Biblioteca de la catedral, 239, f. 1-153, XV
    99. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Palatini Latini, 280, f. 86-209, XV
    100. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Palatini Latini, 401, f. 2-152, XV
    101. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reginensi Latini, 875, f. 42-56 (fragments)
    102. Wien, Österreichische Nationalbibliothek, 5473, f. 1-146, XV
    103. Wien, Schottenkloster, 30 , f. 134-269, XV
    104. Wien, Schottenkloster, 171, f. 314-419, XV
    105. Wien, Theresianum Bibliothek, Cod. 2o, 2, XV
    106. Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Guelfs. 385 (Helmst. 350), f. 2-153, XV
    107. Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Guelfs. 386 (Helmst. 351), f. 2, 174, XV
    108. Wrocław, Biblioteka uniwersytecka, I. F. 246, f. 204-238, XV
    109. Wrocław, Biblioteka uniwersytecka, I. F. 521, f. 155-376, XV
    110. Wrocław, Biblioteka uniwersytecka, II. F. 104, f. 239-385, XV
    111. Würzburg, Universitätsbibliothek, M. Ch. F. 224, f. 191-252, XV
    112. localisation actuelle inconnue: ms. autrefois à Strasbourg (cf. Haenel, p. 451).
    113. localisation actuelle inconnue, déb. XV: vente Paris, Drouot, 12 novembre 1954
    114. localisation actuelle inconnue, XV: vente Sotheby, 5 mars 1935
    Éditions modernes
    • Jacobi Magni Sophilogium édition critique, avec introduction et notes par Evencio Beltran (inédite).
    Études
    • Beltran, Evencio, « Un passage du Sophilogium emprunté par Michault dans le Doctrinal », Romania, 96, 1975, p. 405-412.
    • Combes, André, « Jacques Legrand, Alfred Coville et le Sophilogium », Augustiniana, 7, 1957, p. 327-148, 493-514; 8, 1958, p. 17-81, 129-163. — Réimpr.: Louvain, 1958.
  19. L'archiloge Sophie

    Date:De 1398 ou 1399 à 1401
    Dédicataire:Louis Ier, duc d'Orléans (1372–1407)
    Forme:Prose
    Langue:Français
    Contenu:Oeuvre encyclopédique en partie adaptée de son Sophilogium.
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    1. Grenoble, Bibliothèque municipale, 871 (319), f. 109r-187r
    2. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 143, f. 359r-415v |N|
    3. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 214
      Seul des deux mss. comprenant les fictions des poètes, "fictions mythologiques" [Archiloge Sophie, II, 29] et "histoire bibliques" [II, 30] absentes du Sophilogium.
    4. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1508, f. 353r-413v |N|
    5. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24232
      Seul des deux mss. comprenant les fictions des poètes, "fictions mythologiques" [Archiloge Sophie, II, 29] et "histoire bibliques" [II, 30] absentes du Sophilogium.
    Éditions modernes
    • Langlois, Ernest, éd., Recueil d'arts de seconde rhétorique, Paris, 1902.
      Édition partielle.
    • Jacques Legrand, Archiloge Sophie et Livre des bonnes moeurs, éd. Evencio Beltran, Paris, Champion (Bibliothèque du XVe siècle, 49), 1986, 431 p.
    • Jacobi Magni Sophilogium édition critique, avec introduction et notes par Evencio Beltran (inédite).
    Études
    • Beltran, Evencio, « Une source de l'Archiloge Sophie de Jacques Legrand: l'Ovidius moralizatus de Pierre Bersuire », Romania 100, 1979, p. 485-505.
    • Mühlethaler, Jean-Claude, « De la disparition de Didon dans le Roman du Cuer d'amours espris: René d'Anjou entre Boccace et Pétrarque ou la difficile récupération d'Énée en France au XVe siècle », "Pour acquerir honneur et pris". Mélanges de moyen français offerts à Giuseppe Di Stefano, éd. Maria Colombo Timelli et Claudio Galderisi, Montréal, CERES, 2004, p. 467-482.
  20. Le livre des bonnes meurs

    Date:Première rédaction en 1404 et rédaction finale en 1410
    Dédicataire:Jean, duc de Berry (1340–1416)
    Forme:Prose
    Langue:Français
    Contenu: 
    Incipit: 
    Explicit: 
    Manuscrits
    1. Angers, Bibliothèque municipale, 424, f. 1-61, mil. XV
    2. Arras, Médiathèque municipale, 120, XV
    3. Arras, Médiathèque municipale, 887, f. 1-54, XV
    4. Berlin, Staatsbibliothek und Preussischer Kulturbesitz, Hamilton, 349, f. 38-101
    5. Bern, Burgerbibliothek, 274, f. 5-113, XV
    6. Bruxelles, Bibliothèque royale de Belgique, 2293 9544, f. 122-182, XV
    7. Bruxelles, Bibliothèque royale de Belgique, 2316 (11063), f. 1-65, XV
    8. Bruxelles, Bibliothèque royale de Belgique, 2324 (II. 2609), f. 1-168, 1430
    9. Cambridge, University Library, Ff. I. 33, f. 71-209, 1420
    10. Chantilly, Bibliothèque et Archives du Château, 297 1338, f. 1-155, XV
    11. Chicago, Newberry Library, f55.5, XV
    12. Dunkerque, Bibliothèque municipale, (sans cote), f. 1-77, XV
    13. Fribourg, Bibliothèque cantonale et universitaire, 603, f. 1-59, XV
    14. Genève, Bibliothèque publique et universitaire, fr. 164, f. 1-99, fin XV
    15. Grenoble, Bibliothèque municipale, 871, f. 109-187, 1461
    16. Leiden, Universiteitsbibliotheek, Soc. Litt. néerl. 575, f. 36-92v, XV
    17. London, British Library, Harley 1313, f. 1-80, ??
    18. Luxembourg, Bibliothèque nationale du Luxembourg, Ms.I: 28, f. 1-102, fin XV ou mil. XVI
    19. Lyon, Bibliothèque municipale, 1254 1116, f. 1-82, ??
    20. Madrid, Biblioteca nacional de España, 9790 (Ee 109), XV
    21. Marseille, Bibliothèque municipale, 373, f. 1-88, XV
    22. Nevers, Bibliothèque municipale, 21, f. 1-166, XV
    23. New Haven, Yale University, Beinecke Library, 895, v. 1475-1485
    24. New Haven, Yale University, Beinecke Library, 905, XV
    25. New York, P. G. et J. D. Gordon, 71, f. 1-121, XV
    26. New York, Morgan Library, 734, f. 1-82, 1440
    27. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 2317, f. 1-99, XV
    28. Paris, Bibliothèque nationale de France, Arsenal, 2674, f. 1-80, XV
    29. Paris, Bibliothèque Mazarine, 953, f. 1-74, XV
    30. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 453, f. 1-78, XV
    31. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 919, f. 19-72v, mil. XV
    32. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 953, f. 1-65, 2/2 XV
    33. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 954, f. 1-113, XV
    34. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1023, f. 1-88, XV
    35. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1024, f. 1-72, XV
    36. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1025, f. 1-68, début XV
    37. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1050, f. 3-75, fin XV
    38. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1114, f. 77-141, fin XV
    39. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1119, f. 211-271, XV
    40. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1144, f. 4-52, 1/2 XV
    41. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1145, f. 1-193, 1471
    42. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1182, f. 135-169, fin XV
    43. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1798, f. 1-91, mil. XV
    44. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 1799, f. 1-84, 1/2 XV
    45. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 12789, f. 16-138, fin XV
    46. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 15907, f. 250-303 (incunable)
    47. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 17116, f. 1-70, 1520
    48. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 17117, f. 1-80, mil. XV
    49. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24296, f. 66-128, 1/2 XV
    50. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24434, f. 142-308v, 1418
    51. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24783, f. 1-86, 1/2 XV
    52. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24784, f. 1-135, 1/2 XV
    53. Paris, Bibliothèque nationale de France, français, 24863, f. 184-282 |N|
    54. Paris, Bibliothèque nationale de France, latin, 14245, f. 157-191, début XV
    55. Paris, Bibliothèque nationale de France, nouvelles acquisitions françaises, 1157, f. 4-87, 1472
    56. Parma, Bibl. Pal., 106, 1475
    57. Princeton, University Library, Garrett 130, XV
    58. Rouen, Bibliothèque municipale, 945, f. 1-57, XV
    59. Rouen, Bibliothèque municipale, 946, f. 1-97, XV
    60. Saint-Omer, Bibliothèque municipale, 127 (2), 1476
    61. Soissons, Bibliothèque municipale, 163, f. 1-82, XV
    62. Tournai, Bibliothèque de la Ville, 76, f. 81-162, XV
    63. Tours, Bibliothèque municipale, 755A, f. 1-27, XV
    64. Tours, Bibliothèque municipale, 756
    65. Valenciennes, Bibliothèque municipale, 299 (288), f. 1-200, XV
    66. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Palatini Latini, 1961, f. 1-89
    67. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Palatini Latini, 1995, f. 1-89, 1467
    68. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reginensi Latini, 1322, f. 1-128, XV
    69. Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reginensi Latini, 1389, f. 1-137, fin XV
    70. localisation actuelle inconnue, f. 1-70, v. 1470 (vente: Paris, 14 mars 1879)
    71. localisation actuelle inconnue, f. 1-80, XV (vente: Paris, Drouot, ??, no 41)
    72. localisation actuelle inconnue, v. 1473-1474 (vente: London, 30 nov. 1971)
      Anc. poss.: Cheltenham, Sir Thomas Phillipps, 2340
    73. localisation actuelle inconnue, 57 f., 3/4 XV (vente: Sotheby's, London, 7 déc. 1999, lot 34)
    Éditions anciennes
    • 1478
    • ...
    Éditions modernes
    • Jacques Legrand, Archiloge Sophie et Livre des bonnes moeurs, éd. Evencio Beltran, Paris, Champion (Bibliothèque du XVe siècle, 49), 1986, 431 p.
    • Jacobi Magni Sophilogium. Édition critique, avec introduction et notes par Evencio Beltran (inédite).
    Études
    • Aubert, Hippolyte, « Notices sur les manuscrits Petau conservés à la bibliothèque de Genève (fonds Ami Lullin) », Bibliothèque de l'École des chartes, 72, 1911, p. 279-313 et 556-599. (p. 294-295) [Gall] [Pers]
    • Beltran, Evencio, « Christine de Pizan, Jacques Legrand et le Communiloquium de Jean de Galles », Romania, 104, 1983, p. 208-228.
    • Beltran, Evencio, L'idéal de sagesse d'après Jacques Legrand, Paris, Études Augustiniennes, 1989.
    • Beltran, Evencio, « L'humanisme français au temps de Charles VII et Louis XI », Préludes à la Renaissance, éd. Carla Bozzolo et Ezio Ornato, Paris, CNRS, 1992, p. 122-162.
    • Beltran, Evencio, et Gilbert Dahan, « Un hébraïsant à Paris vers 1400: Jacques Legrand », Archives juives, 17, 1981, p. 41-49.
    • Chatelet, Albert, « Un traité de bonnes moeurs écrit et illustré dans une période tourmentée », Art de l'enluminure, 1, 2002, p. 40-62.
    • Christophory, Jul, 150 manuscrits précieux du 9e au 16e siècle conservés à la Bibliothèque nationale de Luxembourg, Luxembourg, Bibliothèque nationale, 1989, p. 238.
    • Di Stefano, Giuseppe, « Jacques Legrand lecteur de Boccace », Yearbook of Italian Studies, 1, 1971, p. 248-264.
    • Le Brun, Claire, « Traduire le moult prouffitable: Jacques Legrand et la traduction pédagogique », Traduction, terminologie, rédaction: études sur le texte et ses transformations, 6:1, 1993, p. 27-60.
    • Lindström, Bengt, « Some Remarks on two English Translations of Jacques Le Grand's Livre de Bonnes Meurs », English Studies, 58, 1977, p. 304-311.
    • Paris, Paulin, Les manuscrits françois de la bibliothèque du roi, Paris, Techener, 1836-1848, 7 t. (t. 1, p. 279; t. 2, p. 213) [IA]
    • Poirion, Daniel, « Jacques Legrand: une poétique de la fiction », Théories et pratiques de l'écriture au Moyen Age, éd. Emmanuèle Baumgartner et Christiane Marchello-Nizia, Littérales, 4, 1988, p. 227-234.
    • Scordia, Lydwine, « "Le roi refuse l'or de ses sujets": analyse d'une miniature du Livre de bonnes meurs de Jacques Legrand († 1415) », Médiévales, 46, 2004, p. 109-130.
    • Wisman, Josette A., « Jacques Legrand, Christine de Pizan et la question de la "nouveleté" », Medium Aevum, 63, 1994, p. 75-83.

Rédaction: Caroline Boucher et Laurent Brun
Dernière mise à jour: 23 juillet 2006



Signaler une erreur ou une omission